Rys historyczny

O Akademii

Polska Akademia Nauk powstała w 1951 roku i zgodnie z obowiązującą ustawą o PAN z dnia 30 kwietnia 2010 roku jest państwową instytucją naukową, działającą przez swoje organy i wyłonioną w drodze wyborów korporację uczonych oraz utworzone przez Akademię instytuty naukowe i pomocnicze jednostki naukowe, a także organizacyjne.

Korporacja składa się z określonej ustawą liczby nie więcej niż 350 członków krajowych i około 200 zagranicznych. Członkowie Akademii są wybierani przez Zgromadzenie Ogólne Akademii spośród uczonych, którzy wyróżniają się szczególnym dorobkiem naukowym i autorytetem w środowisku naukowym oraz posiadają nieposzlakowaną opinię.

Kandydatura na członka Akademii może być zgłoszona przez:

– trzech członków Akademii,
– lub radę naukową instytutu naukowego czy instytutu badawczego, posiadających prawo nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego,
– lub radę wydziału uczelni, posiadającego prawo nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego,
– lub pięć osób, które wyróżniają się szczególnym dorobkiem naukowym
i autorytetem, wśród których co najmniej jedna osoba jest zatrudniona za granicą na stanowisku profesora lub równorzędnym, a pozostałe mają tytuł naukowy profesora nadany w Rzeczypospolitej Polskiej.

Członek Akademii nie może poprzeć więcej niż dwóch kandydatów na członka Akademii. Każdy kandydat na członka Akademii nie może mieć poparcia większej liczby osób niż 3 członków Akademii. Zgłoszenie kandydata na członka Akademii powinno zawierać pisemną rekomendację sporządzoną przez wnioskodawców.

Placówki naukowe PAN

Placówki naukowe PAN, to 69 instytutów oraz 3 biblioteki (Biblioteka Gdańska, Biblioteka Kórnicka oraz wspólna – PAN i PAU w Krakowie); 6 zagranicznych stacji naukowych (Berlin, Bruksela, Kijów, Paryż, Rzym, Wiedeń), dwie stacje polarne (Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego (Antarktyka) oraz Polska Stacja Polarna im. Stanisława Siedleckiego w Hornsundzie (Południowy Spitsbergen)) i pomocnicze jednostki naukowe, a także inne jednostki organizacyjne, działające na rzecz nauki. W celu promowania badań naukowych i prac rozwojowych prowadzonych przez wybitnych młodych przedstawicieli nauki w Polsce powołano Akademię Młodych Uczonych.

Oddziały PAN w Polsce

Realizację zadań statutowych poza główną siedzibą Polskiej Akademii Nauk w Warszawie prowadzą oddziały w większych miastach w Polsce: Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Wrocławiu, Olsztynie i Białymstoku, a od 2026 r. także w Warszawie.

Oddział PAN we Wrocławiu

Wrocławski Oddział Polskiej Akademii Nauk powstał w grudniu 1970 roku; jest jedną z najstarszych placówek terenowych Akademii, średnią pod względem liczby skupionych w nim członków korporacji PAN; zasięgiem swojego działania obejmuje obszar Dolnego Śląska. Wśród członków założycieli Oddziału byli wybitni uczeni: Włodzimierz Trzebiatowski, Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska, Stanisław Kulczyński, Hugo Steinhaus, Hugon Kowarzyk, Stanisław Tołpa, Alfred Jahn, Tadeusz Baranowski, Wiktor Bros, Henryk Teisseyre, Czesław Ryll-Nardzewski, Tadeusz Garbuliński. Funkcje przewodniczących Oddziału pełnili kolejno: prof. Włodzimierz Trzebiatowski (1971), prof. Kazimierz Urbanik (1972-1977), prof. Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska (1978-1991), prof. Zdzisław Bubnicki (1992-1998), prof. Edmund Małachowicz (1999-2006), prof. Daniel Bem (2007-2010), prof. Andrzej Żelaźniewicz (2011-2018), prof. Lechosław Latos-Grażyński (2019-2022), prof. Krzysztof Redlich (2023). Obecnie, od roku 2024 prezesem oddziału jest prof. Piotr Biler. Członkowie oddziału reprezentują obecnie szerokie spektrum nauk ścisłych, nauk technicznych, nauk o życiu i nauk medycznych, nauk o Ziemi oraz nauk humanistyczno-społecznych i są zawodowo związani z wrocławskimi uczelniami oraz instytutami naukowymi PAN. Skład osobowy oddziału ulega zmianom z biegiem czasu i kolejnymi wyborami nowych członków.

Siedziba oddziału początkowo mieściła się, obok innych instytucji, w barokowym budynku dawnego konwiktu jezuickiego, tzw. Domu Steffensa, przy ul. Kuźniczej 35, nieopodal głównego gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego. Skromne warunki lokalowe zmusiły oddział do rozpoczęcia starań o większy własny budynek. W rezultacie, w 1980 r. oddział uzyskał dużą kamienicę przy ul. Podwale 75, w okazałym zespole secesyjnej zabudowy XIX-wiecznej nad dawną fosą, otaczającą niegdyś Stare Miasto. W budynku, oprócz biur oddziału i pomieszczeń gospodarczych, znajdują się dwie sale konferencyjne z niezbędnym zapleczem, pokoje gościnne oraz siedziby kilku terenowych oddziałów placówek naukowych PAN. 

Poważnym wzmocnieniem środowiska naukowego Wrocławia są jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk – instytuty o ugruntowanej, od dawna wysokiej pozycji w świecie nauki: Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN im. Ludwika Hirszfelda, Instytut Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN im. Włodzimierza Trzebiatowskiego, założone przez wybitnych wrocławskich uczonych i noszące imiona swoich założycieli. Mniejsze placówki PAN – terenowe oddziały instytutów, mające swoje główne siedziby w Warszawie – są w części skupione w budynku oddziału przy ul. Podwale 75, w części rozrzucone lokalowo po mieście.

W siedzibie oddziału odbywają się konferencje, sesje oraz posiedzenia komisji naukowych, a także inne okolicznościowe wydarzenia naukowe. Oddział podejmuje różnorodne działania na rzecz rozwoju nauki i kultury oraz integracji dolnośląskiego środowiska naukowego, m.in. przez wspieranie prac badawczych istotnych dla Dolnego Śląska, współpracę z instytucjami naukowymi, funkcjonującymi w regionie, jak również z towarzystwami naukowymi i lokalnymi organami administracji samorządowej i państwowej.

Komisje naukowe Oddziału PAN we Wrocławiu

W strukturze oddziału funkcjonują komisje naukowe, które skupiają badaczy z różnych jednostek naukowych. W kadencji 2023-2026 działa 15 komisji naukowych, liczących blisko 350 członków. Na posiedzeniach naukowych oraz w trakcie konferencji i sesji naukowych, organizowanych przez poszczególne komisje, przedstawiane i dyskutowane są wyniki badań wrocławskich naukowców oraz zapraszanych gości, także z zagranicznych jednostek naukowych. Komisje podejmują również prace badawcze i studialne, zwłaszcza na rzecz regionu, uczestniczą w sporządzaniu opinii i ekspertyz naukowych w szerokim zakresie specjalności.

Wśród prac wykonanych na przestrzeni lat pod patronatem oddziału można wymienić opracowania dotyczące stanu ekologicznego Sudetów, eksploatacji złóż w kopalni Turów, modernizacji układów urbanistycznych Wrocławia i komunikacji Dolnego Śląska, dziejów Wrocławia czy wcześniejszy udział w przygotowaniu Atlasu Śląska Dolnego i Opolskiego. Podczas posiedzeń omawiano m.in.: problematykę przyszłości przemysłu surowcowego w Polsce; szerokie spektrum zagadnień dot. planowania systemu komunikacyjnego Wrocławia; program budowy autostrad oraz badań ratowniczych na Dolnym Śląsku; wykonano także analizę możliwości drążenia tuneli w odniesieniu do warunków geologicznych i hydrogeologicznych Wrocławia z myślą o rozwoju wydzielonego, bezkolizyjnego transportu szynowego we Wrocławiu i w metropolii wrocławskiej, zintegrowanego z układem komunikacyjnym miasta. Komisja Nauk o Ziemi współdziałała z MPWiK we Wrocławiu przy opracowaniu koncepcji wykorzystania zasobów wód podziemnych dla zaopatrzenia miasta Wrocławia. Komisja Architektury i Urbanistyki zorganizowała ogólnopolskie seminarium „Kodeks Urbanistyczno-Budowlany. Szanse i zagrożenia”, podczas którego opracowano dwa stanowiska: Ocena rządowego projektu Ustawy Kodeks Urbanistyczno-Budowlany oraz Propozycja ramowej struktury Kodeksu Urbanistyczno-Budowlanego. Ponadto w ramach działalności komisji naukowych prezentowano także tematy o charakterze popularnonaukowym, m.in.: Badanie efektów starzenia się z wykorzystaniem wirtualnej rzeczywistości; Problemy okulistyczne u pacjentów geriatrycznych; Architektura i dizajn dla osób w podeszłym wieku; Testosteron w życiu mężczyzny – historia i przyszłość; Dialog i konfrontacja międzykulturowa w Europie; Współczesna popkultura i jej analizy w kontekście globalnego przemysłu; Realizacja celów zrównoważonego rozwoju przez sektor górniczy w Polsce; Nowoczesne techniki i innowacje w zarządzaniu ekologią w tkance miejskiej na przykładzie parków miejskich; Wykorzystanie testów ekotoksykologicznych do oceny ryzyka środowiskowego związanego z obecnością zanieczyszczeń w glebach; Produkcja roślinna w obliczu zmian klimatycznych w Polsce; Suplementy diety w wieku senioralnym – moda czy konieczność? Monitoring sensoryczny obiektów mostowych w trakcie eksploatacji; Innowacyjne sposoby suszenia surowców roślinnych; Czy stary mózg może zapomnieć, że jest stary; Współpraca nauka – przemysł. Dlaczego to nie działa?

Nagroda naukowa

Dostrzegając i doceniając wyniki prac naukowych młodych badaczy pracujących we wrocławskich i dolnośląskich instytucjach naukowych, w roku 2012 została ustanowiona nagroda „Iuvenes Wratislaviae” Wrocławskiego Oddziału Polskiej Akademii Nauk. Nagroda jest indywidualna i dedykowana dla osób poniżej 37. roku życia, posiadających przynajmniej stopień doktora i pracujących na stałe na terenie Dolnego Śląska; corocznie przyznawana przez Kapitułę Nagrody za udokumentowane publikacjami wybitne osiągnięcie naukowe lub artystyczne, przyczyniające się do rozwoju nauki i promocji Wrocławia jako ośrodka naukowego. Od 2017 roku nagroda jest przyznawana w tej samej wysokości dwóm laureatom, w dwóch równorzędnych obszarach: nauki o życiu, ścisłe i techniczne oraz nauki humanistyczno-społeczne i artystyczne.

Wydarzenia

Wśród wielu konferencji i sesji naukowych o charakterze międzynarodowym, ogólnokrajowym i regionalnym, które zapisały się trwale w historii oddziału warto wymienić m.in.: cykliczne międzynarodowe konferencje Beyond Language; American Day, International Workshop Innovative Structural Systems in Architecture; Silesian Archaeological Symposium; International Symposium The Latest Results of American Studies: Understanding the Past to Create Future (No. II); The Past and Present of the New World (No. III) czy konferencje cyklicznie organizowane wspólnie z Muzeum w Biskupinie; ale także organizowane z dużym powodzeniem doroczne sympozja, obejmujące zagadnienia związane z bioinżynierią, Współczesna myśl techniczna w naukach medycznych i biologicznych (w roku 2025 odbyła się 14. edycja), warsztaty naukowe Kontrola ruchów człowieka – możliwości i perspektywy badań czy ogólnopolskie konferencje Ergonomia wieku podeszłego (w roku 2025 odbyła się 4. edycja).

Należałoby także wspomnieć o licznych sesjach okolicznościowych z minionych lat, m.in. z okazji 100-lecia urodzin Stefana Banacha i 50-lecia rozwoju nauki na Ziemiach Zachodnich i Północnych; EURO 2012 jako wyzwanie dla wrocławskiej urbanistyki; 70 lat badań geologicznych i geograficznych na Dolnym Śląsku – główne osiągnięcia nauk o Ziemi i ich twórcy; a także sesję z okazji 100. rocznicy urodzin Profesor Bogusławy Jeżowskiej-Trzebiatowskiej oraz sympozjum upamiętniające 60. rocznicę śmierci Profesora Ludwika Hirszfelda, założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu.

Działalność wydawnicza

Oddział prowadzi także działalność wydawniczą, niestety, dość ograniczoną z powodów finansowych. Opublikowano m.in.: w serii Prace Komisji Archeologicznej („Miejsca pamięci. Pradzieje, Średniowiecze i Współczesność”; „Europa w okresie od VIII wieku przed narodzeniem Chrystusa do I wieku naszej ery”; „Inspiracje i funkcje sztuki pradziejowej i wczesnośredniowiecznej”); w serii Prace Komisji Nauk Filologicznych („Językoznawstwo antropologiczne. Zadania i metody”, „Polskie przekłady Hamleta Williama Shakespeare’a”). W ramach działalności Komisji Nauk Filologicznych wydawane są czasopisma: „Academic Journal of Modern Philology” oraz „Styles of Communication”, zawierające wystąpienia gości komisji – naukowców o uznanym autorytecie w dziedzinie wiedzy przez siebie reprezentowanej, ale także artykuły i komunikaty naukowe początkujących, młodych badaczy; komisja publikuje również wydawnictwa monograficzne. W roku 2008, w ramach współpracy oddziału z uczelniami wyższymi opublikowano z okazji jubileuszu setnej rocznicy urodzin Prof. Bogusławy Jeżowskiej-Trzebiatowskiej 3-tomowe wydawnictwo „Chemia koordynacyjna w Polsce”, w którym zawarto poza życiorysem, także wspomnienia uczniów, współpracowników i przyjaciół wyjątkowej kobiety, jaką niewątpliwie była Pani Profesor. Publikowane były i są również materiały z cyklicznych konferencji, organizowanych lub współorganizowanych przez oddział, m.in.: Innowacyjne systemy konstrukcyjne w architekturze. Stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości; Współczesna myśl techniczna w naukach medycznych i biologicznych; Odbudowa i konserwacja zabytków Wrocławia po 1945 roku; VI Międzynarodowe Sympozjum Petroarcheologiczne 50 lat petroarcheologii, a także Ergonomia wieku podeszłego.

Wśród publikacji (już trochę historycznych) warto wymienić takie, jak: 50 lat rozwoju nauki na Ziemiach Zachodnich i Północnych; wydany wspólnie z Uniwersytetem Wrocławskim Atlas Śląska Dolnego i Opolskiego; Studia nad językami i kulturami europejskimi; Migracje: dzieje, typologia, definicje; 50 lat architektury i urbanistyki w Polskiej Akademii Nauk, a także, związane z terenem działalności oddziału: Katedra wrocławska, Śląsk około roku 1000; Najnowszy zarys dziejów najstarszego Wrocławia; Rodowód kulturowy współczesnego Wrocławia czy monografię Przyroda Dolnego Śląska – podsumowanie wyników 60 lat pracy polskich badaczy Dolnego Śląska (wyd. I i II).

Z oddziałem przez wiele lat związana była Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN im. Stanisława Kulczyńskiego, która w czerwcu 1945 r. powołana została przez ówczesnego pełnomocnika rządu prof. Stanisława Kulczyńskiego pod nazwą Drukarnia Uniwersytetu i Politechniki Wrocławskiej. Od zarania swojego istnienia była bazą usług poligraficznych dla rodzącego się ośrodka naukowego i akademickiego we Wrocławiu. W 1952 r. drukarnia włączona została w struktury Polskiej Akademii Nauk, a w 1957 roku przyjęła nazwę Wrocławska Drukarnia Naukowa. Do kwietnia 2019 roku działała jako drukarnia dziełowa pn. Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN im. Stanisława Kulczyńskiego Sp. z o.o.; decyzją władz PAN w maju 2019 roku zakończyła swoją działalność.

W latach 1953-1994 związany był z Polską Akademią Nauk obecny Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Ossolineum) — wtedy jako Biblioteka oraz Wydawnictwo PAN, który obecnie jest fundacją prawa publicznego pod tą nazwą. W 1990 r. dyrektor Ossolineum, wówczas jeszcze placówki PAN, wspierany przez ówczesną Radę Naukową oraz reaktywowane w 1989 r. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, podjął starania o restytucję fundacji, która powstała w roku 1817 we Lwowie. Wysiłki te zostały uwieńczone sukcesem 5 stycznia 1995 r., kiedy Sejm Rzeczypospolitej Polskiej restytuował dawną fundację – Zakład Narodowy im. Ossolińskich jako fundację prawa publicznego (Dz. U. 1995, nr 23, poz. 121 z późn. zm.). Z mocy ustawy patronat nad Zakładem Narodowym im. Ossolińskich objął Prezydent RP, a bezpośredni nadzór pełni Rada Kuratorów. Polska Akademia Nauk ma obecnie w tej radzie jedynie swojego przedstawiciela; w kadencji 2026-2031 jest nim prof. dr hab. Ryszard Nycz.